Tào lao về chuỗi giá trị

Đầu năm tới giờ, đi đâu cũng nghe nói về chuỗi giá trị.

Thực ra, thời buổi khó khăn, người ta phải đi tìm cái mới. Và tình cờ (hay cũng là chuyện nhảy tới nhảy lui cũng không ra khỏi bàn tay Phật tổ Như Lai) mà những cái “mới” mà người ta đang tìm ra đều nằm trên cùng chuỗi giá trị với những cái đã cũ mèm. Vậy nên, chuỗi giá trị được lăng xê thành cứu cánh.

Trước hết, xin nói ngay, chuỗi giá trị không phải là sáng chế, và cũng không phải cứ muốn là chế được. Chuỗi giá trị tự nhiên hình thành khi con người biết phân công lao động. Ví dụ, không phải ai muốn ăn thịt thì phải tự nuôi heo, rồi tự giết thịt và trợn mắt mà ăn một mình cho hết con heo. Có người nuôi heo, có người giết thịt heo, có người mang thịt heo ra chợ bán, qua mỗi tầng nấc như vậy, giá trị của miếng thịt heo tăng thêm một chút, cái đó kêu bằng chuỗi giá trị.

Điều dễ thấy là từ nhà chuồng tới người ăn thịt heo, giá trị tăng thêm không phải lúc nào cũng cố định mà có lúc cao, lúc thấp, tùy theo cung cầu thịt heo trên thị trường, tùy theo mức độ cạnh tranh giữa các nguồn cung cấp.

Mỗi một ai đó làm ăn cái gì, thì tất yếu là đang tham gia một chuỗi giá trị nào đó, không muốn cũng không được. Lâu dần, có ai đó đang nuôi heo chuyển sang làm lái heo, có anh thì bán cám heo, cũng là chuyện thường tình. Người ta gọi đó là dịch chuyển qua mắt xích khác trong chuỗi giá trị. Có anh vốn lớn, chí cao, vừa bám cám heo, vừa nuôi heo bán thịt, bán heo giống, lại thầu luôn chuyện thu mua heo thịt và giết mổ, người ta gọi đó là phát triển theo chiều dọc trên chuỗi giá trị. Còn vừa bán cám heo, vừa bán thuốc thú y, bán thêm tạp hóa, vật liệu xây dựng, người ta gọi là mở rộng ngành hàng, hay phát triển theo chiều ngang, tham gia nhiều chuỗi giá trị khác nhau. Nói chung, cuộc sống muôn màu nó vậy.

Tuy nhiên, cuộc sống càng ngày càng phát triển thì sự phong phú nhiều khi vượt khỏi sức tưởng tượng của con người. Sự phát triển của sản xuất, của các nguồn cung đã dẫn tới cạnh tranh gay gắt, nhu cầu của người mua cũng thay đổi khác xưa, điều đó đã dẫn tới những sự thay đổi ngoạn mục trong các giá trị cuộc sống, trong các chuỗi giá trị. Nếu cách đây vài chục năm, có ai nói rằng cám có giá trị hơn gạo, chắc sẽ được đưa đi điều trị ở bệnh viện tâm thần. Nhưng ngày nay đúng là như vậy. Trong chuỗi giá trị lúa gạo, việc kinh doanh gạo, xuất khẩu gạo đã thành gánh nặng. Nói tổng thể, bán gạo không có lợi nhuận nữa. Vì vậy các mắt xích trên chuỗi giá trị lúa gạo phải “ăn thịt” lẫn nhau, doanh nghiệp xuất khẩu gạo có lời, thì nông dân phải lỗ. Ai nắm đằng cán, người đó có lợi thế. Việc chuỗi giá trị lúa gạo “có giá” tới đâu lại tùy thuộc vào chuyện người ta khám phá, sáng tạo được những gì từ cây lúa, hạt lúa. Ví dụ: cám gạo, vỏ trấu, rơm rạ…

Nghiên cứu, nghiền ngẫm về các chuỗi giá trị để tìm nơi có giá trị cao hơn mà dịch chuyển tới đó đã trở thành bài bản kinh điển của những doanh nghiệp lớn. Ví dụ: CP Việt Nam năm 2015 đã đạt được bước dịch chuyển đáng kể từ một nhà cung cấp thức ăn chăn nuôi lớn nhất VN sang vị thế của một đại gia chăn nuôi, khi mà doanh số từ chăn nuôi của họ đã vượt qua TĂCN, chiếm 53% tổng doanh số. Trong câu chuyện này, có thể lưu ý rằng, trong thực tế, một doanh nghiệp bất kỳ có thể đang nằm trên nhiều hơn 1 chuỗi giá trị, tùy góc độ xem xét. Ví dụ của CP: họ đang nằm trên những chuỗi giá trị như đạm động vật, lúa gạo… Thay đổi góc nhìn trên nhiều chuỗi giá trị khác nhau có thể giúp nhận ra những cơ hội mới.

Ngoài việc đào sâu trên chuỗi giá trị để khám phá những gía trị hiện hữu, cơ hội sẽ nhiều hơn nếu có thể sáng tạo ra những giá trị mới.