Công ty mẹ và con ra đời trên cơ sở nào?

Vấn đề công ty mẹ và công ty con đang là một vấn đề thời thượng. Các tổng công ty nhà nước đua nhau “xin” chuyển sang mô hình công ty mẹ và con. Thậm chí có những công ty mẹ như tổng công ty cao su lại có những công ty con là mẹ của nhiều công ty con khác, nên đã hình thành một loại công ty “”, chứ không chỉ là “mẹ” nữa.
Xung quanh chuyện công ty mẹ và con vì thế đã phát sinh ra nhiều vấn đề. Nổi bật nhất là chuyện quản lý. Có nhiều công ty trước đây vốn là một công ty hạch toán độc lập trong tổng công ty, nay bỗng nhiên trở thành con của người khác (mà người đó gần như không đẻ ra mình và cũng ít bỏ công nuôi dưỡng). Có nhiều ông bà bỗng nhiên trở thành bố mẹ của người khác, rồi muốn can thiệp, thậm chí là quyết định tất tật mọi thứ trong cuộc sống của gia đình đứa con đã có gia thất riêng.

Chuyện rắc rối này đã được luật sư Nguyễn Ngọc Bích giải thích cặn kẽ trong bài Công ty mẹ con trên Thời báo kinh tế Sài Gòn. Chúng tôi chỉ xin góp thêm đôi điều về loại tổ chức này dưới góc độ kinh tế.

Trước hết, phải thấy rằng sự sản sinh của mô hình công ty mẹ và con không phải do luật pháp hoặc những quyết định hành chính, dựa trên ý muốn chủ quan của nhà nước hay một yêu cầu quản lý duy ý chí. Một doanh nghiệp kinh doanh ở một mức độ chín muồi nào đó thường có nhu cầu mở rộng kinh doanh hoặc phát triển theo chiều sâu nào đó. Nó hoặc là có nhu cầu mở rộng mặt hàng, mở rộng thị trường, hoặc muốn tham gia nhiều hơn vào các công đoạn tạo ra giá trị của một mặt hàng (như khai thác nguyên liệu, vận tải hoặc phân phối). Có những ví dụ rất thực tế về vấn đề này:

  • Kinh Đô từ một đại gia sản xuất và kinh doanh bánh kẹo mở rộng ra kem, rồi nước giải khát, thậm chí làm cả bất động sản và kinh doanh chứng khoán (dù không chính thức)
  • Việt Tiến là một công ty may, sau đó tham gia kinh doanh máy móc thiết bị và nguyên phụ liệu ngành may
  • Tổng công ty dầu khí Việt Nam vừa khai thác, vừa mua bán, vận chuyển dầu khí, bán lẻ xăng dầu…

Mở rộng đến một mức độ nào đấy, việc hình thành các bộ phận kinh doanh chuyên biệt trong một tổ chức duy nhất sẽ không có hiệu quả do:

  • Khó điều hành
  • Hiệu quả kinh doanh không rõ ràng: tất cả chỉ là hạch toán nội bộ, dù là độc lập hay phụ thuộc; giá thành không minh bạch và tính cạnh tranh không cao do có sẵn khách hàng nội bộ.

Một khó khăn khác khiến cho việc mở rộng kinh doanh không phải lúc nào cũng thực hiện được là sự thiếu hụt năng lực cốt lõi: kỹ năng hoặc kinh nghiệm chuyên ngành, khi mở rộng kinh doanh ra khỏi lãnh vực mà doanh nghiệp đang hoạt động. Tất cả những thách thức về mặt kinh tế đó đã dẫn tới việc hình thành các doanh nghiệp độc lập về pháp nhân với doanh nghiệp gốc (công ty mẹ) nhằm:

  • Chủ động và linh hoạt hơn trong điều hành
  • Tăng cường tính cạnh tranh do không thể chỉ dựa vào khách hàng nội bộ, minh bạch hoá các chi phí và tiết kiệm (vì lúc đó, công ty con cũng phải cạnh tranh sòng phẳng với các doanh nghiệp khác về giá cả)

Nhằm đa dạng hoá nguồn vốn, giảm rủi ro và thu hút các năng lực cốt lõi, cách thức hình thành công ty con cũng rất đa dạng:

  • Thành lập công ty con với vốn góp 100% từ công ty mẹ
  • Thành lập công ty con với nguồn vốn góp cổ phần từ nhiều cổ đông khác
  • Mua lại công ty khác: mua toàn bộ, hay mua một số cổ phẩn…
  • Sáp nhập vào công ty khác

Trong nhiều trường hợp, công ty con có khi còn to hơn, hoành tráng hơn cả công ty mẹ của nó. Dẫu sao thì con hơn cha nhà cũng có phúc.

Việc hình thành nên những tập đoàn kinh tế với công ty mẹ và các công ty con, do vậy, trước hết phải xuất phát từ chính nhu cầu phát triển của tập đoàn, trước hết là từ những lợi ích chiến lược của công ty mẹ và các công ty con. Luật pháp chỉ tạo ra một hành lang pháp lý cho việc ra đời và tồn tại của công ty mẹ và con: qui định hình thức sở hữu, phương thức góp vốn hợp pháp, các quyền và nghĩa vụ…xuất phát từ sự phát triển của các doanh nghiệp trong nền kinh tế.