Category Archives: Công việc tư vấn của chúng tôi

Nhìn những mùa tái cấu trúc đi

Đang mùa mưa. Đất trời nghiêng ngả dưới những đám mây nặng trĩu, những cơn gió giật và những màn mưa trắng cả mắt người. Tình hình kinh tế vẫn chìm trong suy thoái. Giá chứng khoán xuống dốc không phanh. Lãi suất ngân hàng cao chóng mặt. Đầu tư cả công cả tư đều cắt giảm. Đấu thầu rớt thảm hai. Tôi vừa chia tay với một khách hàng đã nhiều năm gắn bó. Chia tay hẳn. Về mặt chính thức thì hợp đồng đã kết thúc từ cuối năm 2010 rồi. Còn mấy việc dở dang, các bác ấy lại đang vật lôn với chuyện bị thôn tính. Đành nấn ná thêm, góp ý về những vấn đề hệ thống cần phải củng cố và tìm cách duy trì kết quả kinh doanh. Nhưng bây giờ mọi chuyện đã xong. Các bác ấy đã không giữ được công ty. Chuyện đánh đấm cũng có nhiều điều rất thú vị, để nói vào dịp khác. Tự nhiên thấy lòng mình đầy cảm xúc, có nhiều suy tư để nói về việc tái cấu trúc.

Điều đầu tiên suy nghĩ là tại sao năm nay khủng hoảng kinh tế sâu thế này, mà việc tái cấu trúc doanh nghiệp lại có vẻ trầm lắng. Không như hồi năm 1997, ngày nào mở báo ra cũng thấy doanh nghiệp này, chuyên gia kia nói về chuyện tái cấu trúc, điện thoại suốt ngày rung lên bần bật vì có người gọi tới tham vấn hoặc đề nghị tư vấn về việc tái cấu trúc. Có lẽ năm 1997 chưa có sàn chứng khoán, bất động sản cũng không nóng như bây giờ. Lúc này người ta đang quan tâm VN Index bữa nay bao nhiêu, cổ phiếu đang nắm giữ được mấy chấm. Năm 1997, có doanh nghiệp sang tận Hàn Quốc để mua nguyên một nhà máy về lắp ráp lại, thì bây giờ người ta chỉ cần lên sàn, hoặc giao dịch thỏa thuận cũng có thể nắm quyền kiểm soát cả một công ty. Công việc tái cấu trúc cũng khác đi nhiều khi mà người lãnh đạo hoặc thậm chí ông chủ của doanh nghiệp cũng có thể thay đổi chỉ trong tích tắc. Tái cấu trúc doanh nghiệp không phải là việc thay tên đổi họ, sang tên đổi chủ hoặc thay đổi nhân sự của nó, mà cái chính là phải thay đổi cung cách kinh doanh và quản lý của những người có liên quan. Nếu không, thì sự tùy tiện không tự nhiên sinh ra mà cũng không tự nhiên mất đi, nó chỉ chạy từ doanh nghiệp này sang doanh nghiệp khác. Một người muốn được sinh ra phải nằm trong bụng mẹ 9 tháng 10 ngày, muốn thành người phải lớn lên đủ 18 tuổi, phải học hành đàng hoàng. Từ chỗ là một chị bán xôi, thành bà giám đốc công ty trong tích tắc, thì có họa là lừa đảo hoặc ăn cướp. Vậy nhưng những sự thay đổi nhanh chóng trên đây đã khiến cho công cuộc tái cấu trúc không thể êm ả nữa (dù cho trước đây nó cũng không bao giờ êm ả).

Tự kiểm điểm lại mình sau hơn 6 năm dấn thân vào nghiệp tái cấu trúc, trải qua 2 dự án lớn đầy tâm huyết và một số dự án nhỏ gọi là để chia xẻ, tôi giật mình nhận ra sự ngổn ngang của công việc tái cấu trúc. Ở tất cả các dự án, cái tùy tiện đều lép vế và thất sủng trong giai đoạn đầu, thậm chí thất sủng hoàn toàn cho đến cuối, nhường chỗ cho cái mới, hệ thống, khoa học và hiệu quả hơn vươn lên đầy khí thế. Nhưng phút cuối cùng thì cái mới đều bị dìm trong sự chối bỏ đầy ấm ức, không phải vì nó thất bại, mà bởi vì quyền lực và tiền. Có dự án, cái mới bị dìm trong tủi nhục vì lãnh đạo trở quẻ, dự án khác, cái mới thất sủng vì ông chủ mới đã vào để nâng đỡ cho những người đã bị đào thải phục thù. Trong muôn ngàn cái khó, khó nhất là sự vượt qua chính mình. Khi người ta không muốn thay đổi nữa, thì đó là lúc tái cấu trúc phải dừng bước, quá trình rollback (quay trở lại) bắt đầu. Các dự án tái cấu trúc mà tôi đã làm đều kết thúc bằng một sự rollback như vậy. Nghiệt ngã làm sao. Không thể nói rằng tái cấu trúc thất bại, vì kết quả kinh doanh vẫn tốt (do thay đổi chiến lược và cách kinh doanh, ơn chúa), nhưng những thay đổi về văn hóa, về tác phong và lề lối làm việc thì quả thật là bị vùi dập thảm hại.

Tái cấu trúc cũng để lại nhiều hệ lụy lớn lao. Những người lãnh ấn của doanh nghiệp đi mời tư vấn về tái cấu trúc đều là những người phải ra đi sớm nhất. Có những ông sếp, theo lý thông thường thì có thể còn tại vị 10 – 20 năm nữa mới phải nhường ghế cho người khác, nhưng quá trình tái cấu trúc đã thúc đẩy sự phát triển và chuyển hóa trong doanh nghiệp, khiến cho chỉ trong 2-3 năm, chính bản thân họ đã trở nên lạc hâu và từ chỗ là người tiên phong, trở thành nhân tố cản trở sự phát triển. Vậy nên, nếu các sếp, các ông chủ không muốn, không chịu thay đổi nữa, thì tư vấn là người phải ra đi. Khi sự đổi mới bị hãm phanh, thì sự phục thù trỗi dậy. Hiện trường sau các cuộc tái cấu trúc thật ngổn ngang với đủ thứ thành bại, đổi thay. Chỉ có một điều là không khác biệt giữa các dự án: mọi người đều không thể làm việc như cũ nữa. Cho dù có rollback, có phục thù thì những người chấp chính điều hành sau cuộc tái cấu trúc sẽ mau chóng nhận ra mọi việc không còn như cũ, dù có bị phân vân bởi những đánh giá trái chiều, thì đội ngũ cũng vẫn sẽ làm việc theo những cái mới cốt lõi đã lãnh hội được từ quá trình tái cấu trúc. Và việc tái cấu trúc lại sẽ tiếp diễn vào một thời điểm rất gần. Thực tiễn đã diễn ra như vậy.

Tự vấn về công việc tư vấn

Xong một hợp đồng công việc. Tôi có ít ngày để tự nhìn lại công việc và nhìn tới tương lai, đồng thời tranh thủ làm thêm một số công việc lặt vặt khác.
Đầu tiên là một sự thanh thản, trống không (đúng là trống không), nhẹ nhõm vì kết quả đã đạt được. Sau đó là suy nghĩ về những cái đã làm, hình dung ra những diễn biến khác nhau khi áp dụng vào thực tế. Có lúc giật mình nhìn ra một thiếu sót, nhưng rồi lại nhanh chóng phát hiện ra không phải. Cũng thấy đôi điều đáng ra có thể được làm tốt hơn. Nhưng khi nghĩ về tương lai thì thấy ra lắm chuyện. Nó giúp tôi hiểu cái đã làm được có ý nghĩa đến đâu, và những gì đang chờ đợi mình và khách hàng của mình ở phía trước.
Một câu hỏi canh cánh trong lòng: liệu dự án này có mang lại cho khách hàng một sự phát triển mới? Không phải tôi mơ về một thành công chói lọi cho sự nghiệp tư vấn của mình, mà đây thực sự là khao khát của mọi khách hàng khi tìm đến tư vấn. Có những cái khách hàng mơ ước, tôi đã làm được, có những cái không và câu hỏi lớn nhất ám ảnh tôi là cái gì đã tạo ra sự khác biệt giữa thành công và thất bại đó?
Câu trả lời đã được nghiền ngẫm rất nhiều. Tôi đã cố gắng tìm hiểu qua những sách vở nói về công việc của mình, đã trò chuyện với khách hàng của mình và những nhà doanh nghiệp khác, thảo luận cùng các đồng nghiệp. Tôi cũng tham dự rất nhiều khóa học về những kỹ năng liên quan đến công việc của mình. Tôi được đọc những cuốn sách hay. Và cái khoản lặng ngày hôm nay có lẽ cho tôi một kết luận:

Không có nhà tư vấn thành công, mà chỉ có những khách hàng thành công

Có nghĩa là dự án đang thực hiện có mang lại cho khách hàng bước phát triển mới nào hay không không phải phụ thuộc vào tôi, mà là vào họ. Những dự án mà tôi đã thành công là nhờ gặp khách đúng khách hàng tốt. Những cái mà tôi đã không thành công là vì khách hàng không có được những yếu tố chủ quan lẫn khách quan để thành công.

Kết luận này làm tôi sững sờ. Nhưng bằng chứng liên quan đến nó thì không thể chối cãi được. Gần đây tôi ít gặp thất bại hơn, không có nghĩa là vai trò của tư vấn được chứng mình qua kết quả công việc, mà đơn giản chỉ bởi vì tôi biết từ chối những khách hàng mà tôi thấy thiếu những cơ sở để thành công. Những doanh nghiệp mà tôi tiếp xúc và khảo sát gần đây cũng vậy. Chúng là những ca mà giới tư vấn gọi là ung thư, có nghĩa là không chữa được và lời khuyên tôi đưa ra cho họ là hãy tìm cách bán lại doanh nghiệp cho người nào có thể khai thác được nó.
Vậy công việc tư vấn của tôi còn có ý nghĩa gì. Người bệnh tìm tới bác sĩ là để được chữa trị. Thế mà ông bác sĩ lại chỉ lựa chữa trị cho người khỏe, từ chối người yếu thì có đáng làm bác sĩ không. Và việc khỏi bệnh được hay không phụ thuộc vào chính con bệnh thì giá trị của bác sĩ là ở chỗ nào?
Nói thật là chính tôi cũng thót ruột vì chính cái kết luận trên đây của mình. Nhưng bình tâm lại thì thấy vụ logic học đang chơi trò đánh lận con đen ở chỗ này:

  • Đúng là bác sĩ không thể làm cho người chết sống lại, nhưng người khỏe mà bị bệnh, nếu có sức chống chọi, chịu uống thuốc và tập luyện thì vẫn chữa được chứ sao không. Vai trò bác sĩ ở đây là làm cho người ta khỏe như người ta vốn có thể, để mà sống, mà phát triển.
  • Vai trò của bác sĩ không phải là từ ông hàng thịt, làm phẫu thuật thẩm mỹ thay hình đổi dạng, thực hiện cấy ghép thay tim đổi óc để ông thành ông Trương Ba (không biết sau này khoa học có tiến bộ hơn không, chứ như bây giờ thì chịu)

Thú thật là lý luận đến đây tôi cảm thấy nhẹ nhõm hơn rất nhiều (không đến nỗi bỏ nghề hoặc mang danh lừa gạt thiên hạ). Nhưng quan trọng hơn, nó giúp tôi hiểu sâu hơn bản chất cái nghề của mình, biết cái hướng mà mình phải đi. Tôi không phải là siêu nhân làm được cái người phàm làm không được. Tôi chỉ đơn giản giúp cho mọi người làm được cái mà năng lực và phẩm chất của họ cho phép họ làm, nhưng vì một lý do nào đó mà họ chưa phát huy được nó.

Trở lại An Giang

Khá lâu rồi mới trở lại Long Xuyên. Bây giờ đang là mùa nước nổi. Dưới những cây cầu dọc con đường từ An Thái Trung về Cao Lãnh, dòng nước đỏ ngầu phù sa dâng lé đé mí vườn, cuồn cuộn chảy một chiều, triền miên không dứt. Đang giữa mùa mưa. Xoài và nhãn đang đơm bông. Những vườn cây xanh mướt. Ngoài đồng, nước trắng dăng dăng. Đã bắt đầu thấy người ta chống xuồng đi kéo lưới, đuổi vịt chạy đồng. Những vạt điên điển ra bông vàng rực. Thèm bánh xèo bông điên điển, cá linh non chiên xù ăn với lá xoài non chấm nước mắm mặn.

Chiếc xe quen thuộc, người lái cũ, nhạc Trịnh Công Sơn chơi vơi, y như ba năm ròng trước đây, tuần nào cũng có những ngày mải miết rong ruổi như thế này. Tâm trạng vừa như được giải thoát, vừa như đang dấn thân vào một cuộc phiêu lưu. Thực sự, Long Xuyên với tôi có một sức hút kỳ lạ. Một thành phố nhỏ đồng bằng, với nhịp sống năng động, con người khoáng đạt, những sản vật ngon lạ… Lần nào lên xe đi xuống đây, tôi cũng có một sự háo hức khó tả. Nhưng đồng thời nơi đây cũng chứa đựng những thách thức lớn nhất của tôi. Tôi đã trải qua 3 năm với một khách hàng lớn, những vấn đề lớn. Rất nhiều khó khăn. Những con người nơi đây cũng để lại cho tôi nhiều dư vị khó tả. Họ là những khách hàng khó tính, là những học trò năng động và sáng dạ, cũng là những kẻ đối lập với mọi sự thay đổi mỗi khi quyền lợi hay lập trường cá nhân của họ bị thách thức, nhưng đồng thời cũng là những người bạn chân tình, chia xẻ với tôi những hớp rượu nồng, những tâm tư cá nhân, những trăn trở của một quá trình đi tới.

Xe xuống tới cũng vừa lúc khai mào tiệc cưới. Những nụ cười! Tôi rung động vì những nụ cười của mọi người! Có người không kìm được la lên mừng rỡ. Tôi ấm lòng. Dù đã dứt áo ra đi, nhưng lòng tôi vẫn còn ở nơi này. Mọi sự trăn trở, những vui buồn mọi người đều chia xẻ với tôi, như tôi vẫn còn ở bên họ. Vẫn chưa ai quên ai cả. Trong khái niệm về văn hóa công ty, có phân ra một loại nhân viên là “người của công ty“, những người thấm nhuần thứ văn hóa của công ty, thoải mái bơi lặn trong thứ văn hóa đó. Tôi không phải loại người như vậy, vì cho đến bây giờ tôi vẫn không hề cảm thấy thoải mái, vẫn còn nguyên cảm giác bị thách thức, lúc nào người cũng phân hai, một nửa cảnh giác, đề phòng với mọi cách cư xử ở đây. Nhưng nửa kia của tôi thì yêu mến, nhớ nhung và cũng đầy day dứt trước mọi trắc trở của mỗi con người ở cái công ty này.

Với khách hàng ở TG hiện nay tôi cũng đang dần như vậy. Chỉ là khách trọ, mà lại muốn làm ma nhà người ta sao?

Nỗi niềm Freelancer

Lại một lần nữa tôi từ chối lời mời hợp tác của một công ty tư vấn. Chán thế, muốn thử một lần giã từ kiếp freelancer mà không xong. Muốn được gia nhập vào hàng ngũ của những đại gia, được mang thương hiệu của họ, được học và ứng dụng những bài bản của họ, đã nhiều lần tôi nhận lời thảo luận sự hợp tác, nhưng có lẽ phải quyết định suốt đời làm freelancer thôi.

Chợ tư vấn cũng eo xèo mua mua bán bán. Người ta kháo nhau những nhà tài trợ này nọ, những khách hàng lớn, những tên tuổi đang lên và những hợp đồng cả trăm ngàn đô. Ngồi một buổi là nghe chóng cả mặt. Nhưng dường như đó không phải là chỗ của tôi. Làm tư vấn không phải chỉ đơn thuần là mua với bán. Không phải kiểu anh cần chiến lược kinh doanh ư, thì tôi bán cho anh chiến lược? Tôi làm tư vấn là để chia xẻ, để cùng khách hàng của mình lớn dậy. Tôi không bán cái chiến lược, cái tổ chức hay cái hệ thống điều hành. Tôi muốn giúp khách hàng của mình phát triển các năng lực của họ, để họ trở thành một người khác, thành  những doanh nhân và những nhà quản lý như những tiềm năng của họ cho phép. Đây là cả một quá trình trăn trở của cả hai bên về mọi vấn đề gặp phải, cả những sự cựa quậy đớn đau để lột xác. Niềm hạnh phúc của tôi không nằm ở chỗ tôi bán được cái gì đó, mà ở chỗ nhìn thấy và cảm nhận được sự thay đổi của khách hàng, của bản thân mình, cùng những điều tốt đẹp mà những thay đổi đó mang lại.

Tôi không thể gia nhập các công ty tư vấn được, vì đã là công ty thì phải mua bán. Còn một lý do nữa là khi mua bán thì người ta chỉ mang sản phẩm đi trình bày với khách hàng thôi, còn toàn bộ quá trình tư duy, hình thành ra kết quả đó thì bên tư vấn giấu kín, không cho khách hàng biết. Mua bán kiểu đó thì khách hàng chẳng được gì, và sẽ sớm thất vọng về hiệu quả của tư vấn và tôi không muốn phải nhận một hậu quả như vậy.

Để có thể tạo ra những thay đổi ở khách hàng, cần phải tìm tòi rất nhiều những cách để giúp họ nhận ra vấn đề, tiếp cận và tiêu hóa những kiến thức, kỹ năng mới, phải cảm nhận được những khó khăn của họ và trăn trở với mỗi khúc mắc của quá trình học hỏi, thực hành của họ. Không thể yên tâm hay thỏa mãn với tư thế làm thầy thiên hạ, mặc sức lên mặt răn dạy và nhồi nhét cho họ những kiến thức và kinh nghiệm chủ quan của mình. Kiến thức thì ai cũng có thể có, kinh nghiệm có thể phù hợp với người này mà không phù hợp với người kia. Phải biết học hỏi từ những vấn đề, vướng mắc của khách hàng để cùng họ tìm ra giải pháp. Phải có cách chia xẻ với họ để mỗi nhận thức của nhà tư vấn biến thành nhận thức của họ, thành niềm tin và ý chí hành động để mang lại kết quả.

Những đồng sự với tôi hoàn toàn yên tâm và thỏa mãn sau khi đã bán xong món hàng của mình. Còn tôi thì vẫn day dứt về sứ mạng “chia xẻ” của mình. Thật sự thì nhiều lúc thấy cô đơn quá, cô đơn giữa những người thân nhất của mình.